Camino de Santiago, czyli Droga św. Jakuba, to jeden z najsłynniejszych szlaków pielgrzymkowych w Europie. Prowadzi do katedry w Santiago de Compostela w północno-zachodniej Hiszpanii, gdzie według tradycji znajduje się grób apostoła Jakuba. Do tego miejsca prowadzi cała sieć tras rozsianych po Hiszpanii (i nie tylko).
Dla nas Camino od początku było czymś więcej niż trasą na mapie. To szlak, który istnieje nieprzerwanie od ponad tysiąca lat i który był przemierzany długo przed tym, zanim pojawiło się pojęcie turystyki. Ludzie szli nim z powodów religijnych, politycznych, osobistych — często po prostu dlatego, że była to jedna z najważniejszych dróg średniowiecznej Europy.
Wszystkie szlaki są oznaczone charakterystycznymi żółtymi strzałkami i muszlą pielgrzyma – to właśnie one pokazują drogę.
Kiedyś Camino było typowo religijną pielgrzymką. Dziś jednak ludzie decydują się pielgrzymować do Santiago z rozmaitych pobudek. Jedni wciąż ze względów duchowych, inni dla odpoczynku od świata, kontaktu z naturą albo po prostu dla trekkingu z – trzeba przyznać – niesamowitymi widokami. Camino ma w sobie coś, co daje przestrzeń – na rozmowę, na ciszę, na przemyślenie pewnych spraw, albo na totalny reset.
Dla nas Camino było połączeniem duchowości i historii. To droga, po której przez wieki szli królowie, mnisi, żołnierze i zwykli ludzie. Bez asfaltu, bez wygód, często w ciszy i samotności.
To nie był przypadek. Primitivo przyciągnęło nas swoją historią. To pierwsza udokumentowana droga do Santiago, wytyczona w czasach, gdy Półwysep Iberyjski był mozaiką królestw, a pielgrzymowanie wiązało się z realnym ryzykiem. Przechodząc przez góry Asturii, trudno nie myśleć o tym, że krajobraz w wielu miejscach wygląda dziś bardzo podobnie jak ponad tysiąc lat temu.
Dla nas to był idealny wybór na pierwszy raz – trochę dziki, trochę surowy, ale przez to autentyczny. Primitivo nie jest najłatwiejsze ani najbardziej „pocztówkowe”. Jest wymagające, momentami samotne i nie zawsze wygodne. Ale właśnie dzięki temu pozwala poczuć, czym Camino było kiedyś — drogą, a nie produktem. I dokładnie tego szukaliśmy.
Albergue – to po prostu rodzaj schroniska, noclegowni na szlakach Santiago.
Albergue donativo – schronisko, za które płacisz „co łaska”. Choć brzmi egzotycznie, są to miejsca bardzo podobne do hosteli, które znamy z innych podróży, tylko że z charakterem Camino.
Paszport pielgrzyma – niezbędny do udziału w pielgrzymce, dowód przebycia trasy, w nim gromadzisz pieczątki z każdego etapu. Kupiliśmy swoje przy katedrze w Oviedo, w sklepiku parafialnym. Idea pochodzi ze średniowiecza, kiedy pielgrzymi potrzebowali dokumentu potwierdzającego ich podróż i bezpieczeństwo w schroniskach. Paszport pielgrzyma zachował się do dziś, bo wciąż pełni tę samą funkcję — ale też jest piękną pamiątką i symbolem drogi.
Łączna długość szlaku Primitivo to około 320 kilometrów.
Ruta de los Hospitales (Droga Szpitali) – jeden z najbardziej ikonicznych i wymagających odcinków na Camino Primitivo. Na odcinku górskim nie ma żadnej infrastruktury: miejscowości, sklepów, restauracji ani schronisk (poza ruinami). Wymaga to zabrania ze sobą wystarczającej ilości wody i jedzenia na cały dzień.
Botafumeiro – olbrzymie kadzidło w katedrze Santiago de Compostela, ważące prawie 80 kg i mierzące 1,60 m, bujane na linach przez kilku mężczyzn nad wiernymi. Pierwotnie miało praktyczny cel: odkażanie powietrza i neutralizowanie zapachów pielgrzymów w ciasnym, zatłoczonym kościele. Wyobraźcie sobie setki osób po długiej drodze, spoconych i zmęczonych, w jednym pomieszczeniu… Botafumeiro nie tylko oczyszczało powietrze, ale stawało się symbolem ceremonii i porządku w chaosie pielgrzymki. Dziś zachwyca widokiem i aromatem, który wciąż przypomina o realiach dawnego Camino.
Od samego początku postanowiliśmy, że nasze Camino chcemy przejść we własnym tempie, bez tłumów i całej komercyjnej otoczki, która potrafi się pojawić na bardziej popularnych odcinkach. Dlatego wybór miejsc noclegowych był przemyślany – ryzyko spotkania tłumów ludzi miało być niskie, a my wyruszaliśmy bardzo wcześnie, często przed świtem.
Odcinek z Oviedo do Grado (26 km) to naprawdę przyjemne wejście w Camino. Sporo cienia, leśnych ścieżek, dobra energia na rozgrzewkę. Nasze nogi niosły nas z zaskakującą lekkością – adrenalina i ekscytacja pierwszego dnia robiły swoje. Dla początkujących Grado może być idealnym punktem startowym.
Dalej, odcinek z Grado do La Rodriga (kolejne 12 km) to zupełnie inna bajka. Bardzo strome podejście, potem równie strome zejście – dało nam w kość. Frustracja spowodowana bólem kolan i biodra została jednak rozładowana, gdy dotarliśmy do Diego i Iren, właścicieli pierwszego albergue, w którym się zatrzymaliśmy. Diego i Iren to bardzo sympatyczna wege para, sami zafascynowani trekkingami: w sezonie prowadzą albergue, poza sezonem wędrują. Od razu poczuliśmy, że trafiliśmy w dobre miejsce – po ciężkim dniu wzięliśmy prysznic, a kuchnia była na tyle wyposażona, że mogliśmy zrobić herbatkę (roibos dla Werki, żeby teina nie przeszkadzała jej w późniejszym odpoczynku) i kawę.
Wieczorne rozmowy z gospodarzami to prawdziwy skarb – opowieści o ich życiu, szukanie wspólnych punktów i pasji, które nas łączyły. Choć jako wegetarianie nie mieli nam do zaproponowania mięsa (dla Kuby to było ważne), miejsce było prowadzone z ogromną czułością i sercem – czuć było, że każdy element albergue jest przemyślany i tworzony z pasją.
Nocleg: Albergue Roca Madre – donativo
Oferuje: nocleg, wspólną kolację i śniadanie, pranie. Jedyne albergue, w którym plecaki i buty zostawia się za drzwiami.
Ten dzień był znacznie łagodniejszy. Trasa prowadzi głównie przez las, w cieniu, z delikatnymi podejściami. Po drodze mijamy miasteczko Tineo, gdzie koniecznie trzeba spróbować Carajitos del Profesor – tradycyjnych ciasteczek orzechowych z Asturii. Nazwa i receptura ciasteczek nawiązuje do profesora, który w XIX wieku prowadził lokalną szkołę i przygotowywał je dla swoich uczniów jako nagrodę za dobre wyniki – dziś stały się symbolem miasta i obowiązkowym punktem pielgrzyma.
Po drodze spotkał nas prawdziwy duch Camino i poczucie, że to nie zwykły spacer. Werka miała problem z bolącą kostką, gdy nagle Amerykanka, która nas mijała, zatrzymała się, by zaoferować pomoc. Najważniejsze było jednak ciepło i słowa otuchy, które Werka otrzymała – rada, by po prostu odpuścić, nie walczyć z bólem, dać mu przestrzeń. To było niezwykle magiczne doświadczenie, pozwalające zamienić trudność w część drogi, a nie przeszkodę. Oczywiście później spotkaliśmy ją u Alberto i Alison w albergue.
Nocleg: Albergue Bodenaya – donativo
Oferuje: nocleg, wspólną kolację i śniadanie, pranie (z zastrzeżeniem, że wypiorą tylko to, co mieliśmy dziś na sobie).
Prowadzona przez Hiszpana Alberto i Amerykankę Alison – jedno z najcieplej wspominanych przez nas miejsc. Wieczorem wspólnie gotowaliśmy i jedliśmy kolację, podczas której gospodarze opowiadali o dalszym odcinku szlaku – Ruta de los Hospitales – i przygotowywali pielgrzymów na to, co ich czeka za dwa dni. Rano wszyscy są budzeni puszczając Ave Maria o wspólnie ustalonej godzinie – coś absolutnie nie do podrobienia.
Wieczór spędziliśmy przy gitarze, winie i śpiewie. Było to idealne połączenie: rozmów, muzyki, jedzenia i wspólnego przygotowania kolejnego etapu. Albergue dawało poczucie domu i bezpieczeństwa – prysznic, ciepło, możliwość przygotowania herbaty czy kawy i wygodne miejsce do odpoczynku.
Warto zatrzymać się w Campiello – to ostatnie miasteczko ze sklepem przed wejściem na słynny odcinek Hospitales. Tutaj należy uzupełnić wszystko: wodę, jedzenie, przekąski – cokolwiek może się przydać, bo następnego dnia nie będzie już żadnej infrastruktury: ani sklepów, ani barów, ani nawet cienia. Hospitales to kawał dzikiej, surowej trasy – spalony las, otwarta przestrzeń, odcinki górskie i absolutna cisza, którą czuć całym ciałem.
My spaliśmy w Borres, trzy kilometry za Campiello. W miasteczku nie ma zbyt wiele – wszystko kręci się wokół jednego baru, prowadzonego przez staruszkę. Nie jest to miejsce wysublimowane, ale ma swój klimat i rodzinny charakter. To właśnie tam można zamówić kanapkę na następny dzień i wyruszyć w trasę bez martwienia się o zapasy.
Jeśli ktoś woli klimaty donativo, około 2 km za Campiello znajduje się Casa Pasqual w El Espín – ostatnie donativo na tym odcinku z kolacją i śniadaniem. Wszyscy ją chwalą, jest mnóstwo dobrych opinii. My jednak szliśmy jeszcze kawałek dalej, żeby skrócić kolejnego dnia wejście na Hospitales.
Nocleg: Albergue la Montera – 17 € od osoby (prywatna)
Oferuje: nocleg, w pełni wyposażoną kuchnię – możliwość przygotowania sobie jedzenia po swojemu. Mieliśmy warunek przyjścia do 17:00, co nie do końca jest komfortowe – pogody czy kontuzji przecież nie przewidzisz. Poza tym było czysto, spokojnie i przyjemnie.
Poza tymi dwoma albergue, jest jeszcze jedna, municypalna – ma opinie słabe, a nazwa mówi sama za siebie. To raczej miejsce dla tych, którzy nie mają już żadnej alternatywy – ultimum refugium.
Pamiętamy przede wszystkim zmęczenie i presję czasu. Wiedzieliśmy, że musimy zdążyć do albergue, co wymuszało dobre tempo marszu. Primitivo to mokre, górzyste tereny Asturii – często siąpił deszcz, a droga nie tylko stawała się śliska i grząska, ale i nieprzejezdna. Staraliśmy się omijać zwały wody i błota polem, a wpadaliśmy w jeszcze większe – prawdziwy test wytrzymałości i uważności, który jednocześnie potęgował poczucie, że za chwilę zacznie się coś wyjątkowego: Hospitales.
Najbardziej wyczekiwany dzień wędrówki. Ten, o którym słyszeliśmy najwięcej i który od początku był zaznaczony w głowie grubą kreską. Ruta de los Hospitales — najbardziej klimatyczne, surowe oblicze Camino Primitivo.
Już około 2 km za Borres dochodzi się do rozwidlenia, w którym trzeba podjąć jedną z tych decyzji, które na Camino naprawdę coś znaczą: iść przez Hospitales czy skręcić w stronę Pola de Allande. To nie jest tylko wybór trasy — to wybór doświadczenia.
Po rozmowie z Alberto i Alison z albergue Bodenaya mieliśmy jasność:
obie trasy są porównywalne pod względem trudności,
Hospitales robi się dla widoków, przestrzeni i klimatu, ale tylko przy w miarę stabilnej pogodzie,
Pola de Allande jest opcją bezpieczniejszą — przy słabszej kondycji albo gorszych warunkach.
Rano była mżawka i mgła. Taka, która nie zniechęca, ale każe się zastanowić. Mimo to wybraliśmy Hospitales — i to była jedna z najlepszych decyzji na całym Camino.
Początkowo szliśmy w mleku. Widoki były tylko domyślne, bardziej wyczuwalne niż widoczne. Ale im wyżej, tym wiatr coraz mocniej rozganiał mgłę. Nagle krajobraz zaczął się otwierać. Sierra de Fonfaraón wyglądała jak z innego świata — pofałdowana, miękka w formie, jakby ktoś rozłożył ogromne, zielone poduszki aż po horyzont. Klimat był absolutnie filmowy.
Sam odcinek Hospitales to około 15 km przez zupełnie dziki teren, prowadzący obok ruin dawnych schronisk dla pielgrzymów. Najpierw trzy solidne podejścia, które ustawiają tempo i dają znać, że to nie będzie spacer. Potem mniej więcej 8 km otwartej przestrzeni — moment, w którym można złapać rytm, uspokoić oddech i po prostu iść. Na końcu strome zejście, które potrafi dać kolanom w kość, ale… absolutnie warte każdej kropli potu.
Hospitales ma w sobie coś jeszcze. Tu naprawdę nie ma nic.
Nie ma źródeł wody.
Nie ma osad.
Nie ma pojedynczych domów.
Nie ma drogi.
Idzie się dzikim terenem, zdanym na siebie i ewentualnie na innych pielgrzymów, którzy pojawią się gdzieś na horyzoncie. To właśnie wokół tej pustki narosło tyle legend. I trudno się dziwić — są momenty, kiedy cisza jest tak pełna, że aż głośna.
Widzieliśmy stado koni wyłaniające się z mgły. Silny wiatr, otwarta przestrzeń, kamieniste, momentami skaliste podejścia. To nie jest technicznie najtrudniejszy odcinek Camino, ale mentalnie bardzo intensywny. Tu naprawdę czuje się drogę. Warto na chwilę przystanąć, usiąść pod jedynym drzewem w zasięgu wzroku i po prostu złapać Camino — jego ducha, jego sens.
My ratowaliśmy się chemicznymi ogrzewaczami, które przykleiliśmy pod koszulki, pod polary. Genialny pomysł. Na Hospitales praktycznie nie ma drzew, a wiatr potrafi wychłodzić momentalnie. Nawet jeśli temperatura nie jest niska, odczuwalnie robi się chłodno bardzo szybko.
Po zejściu czeka nagroda. Zupełnie inny krajobraz — malowniczy odcinek prowadzący przez małą osadę, między krowami, kamiennymi zagrodami i podwórkami mieszkańców. Po tej surowości Hospitales ten fragment działa jak miękkie lądowanie.
Pierwszą miejscowością z albergue po przejściu Hospitales jest Berducedo (po około 27 km). Zniechęceni opiniami o warunkach poszliśmy jeszcze 5 km dalej, do La Mesa. Szału nie było, ale po takim etapie najważniejsze było jedno — dach nad głową i odpoczynek.
Nocleg: Albergue Miguelin, La Mesa
Cena: 18 € od osoby
Oferuje: nocleg, bar, pranie (4 €)
Kolejny odcinek oferujący niezapomniane widoki – najpierw widok z góry na dolinę spowitą mgłą. To jeden z tych poranków, kiedy jeszcze zanim ruszyliśmy, było wiadomo, że to będzie inny dzień. Spokojniejszy. Bardziej miękki. Chwilę później zaczyna się długie, spokojne zejście — dosłownie wchodzi się w tę mgłę, jakby świat powoli się wyciszał, a potem schodzi jeszcze niżej, aż do tamy i ogromnego zbiornika wodnego.
Po wczorajszym, surowym Hospitales to schodzenie miało w sobie coś kojącego. Nie trzeba było walczyć o każdy krok, nie trzeba było niczego udowadniać — wystarczyło iść i pozwolić myślom płynąć razem z drogą. Jakby komuś schodzenia było za mało – tu znów, kolana mogą ucierpieć. Takie uroki Asturii. Zejście na szczęście prowadzi przez las, więc jest zdecydowanie dużo przyjemniej. No i zielono. Po otwartej przestrzeni gór, las zamyka krajobraz, daje cień i poczucie bezpieczeństwa.
Tuż za tamą znajduje się restauracja z pięknym widokiem na wodę i albergue. To było idealne miejsce na przerwę – kawusia, tortilla de patata, chwila oddechu. Takiego prawdziwego, niespiesznego. Siedzieliśmy, patrząc na wodę, czując w nogach poprzednie kilometry i mając świadomość, że dziś Camino daje nam chwilę wytchnienia.
Tutaj 15 km, po poprzednim dniu 32 km było zbawienne, tempo jakie zachowywaliśmy pozwalało nam tutaj faktycznie odpocząć, nie spieszyć się. Ten etap był dokładnie tym, czego wtedy potrzebowaliśmy — przejściem, które nie przygniatało, tylko pozwalało ciału dogonić głowę. Kawa, późne śniadanie, cudowne miejsce. Camino w swojej najprostszej i najbardziej ludzkiej wersji.
Odcinek z Grandas de Salime do Lugo — ten odcinek sobie… pominęliśmy. Trochę ze względu na brak czasu, ale głównie przez chęć odpoczynku i spędzenia jednego dnia w Lugo. Camino to nie wyścig, tylko droga sama w sobie. Czasem równie ważne jak kolejne kilometry jest świadome zatrzymanie się.
Bo czasem trzeba zwolnić. Złapać balans. Szczególnie po górskich etapach, które potrafią dać w kość nie tylko nogom, ale i głowie. Etap od Oviedo do Lugo jest w większości szlakiem górskim, stąd sporo przewyższeń, jak to w Asturii. Dlatego Lugo okazało się idealnym miejscem na reset: prysznic, uzupełnienie zapasów, porządny posiłek i moment, żeby poukładać sobie w głowie wszystko to, co wydarzyło się wcześniej na szlaku.
Stamtąd właśnie krajobraz zaczyna się zmieniać. Coraz mniej stromych podejść Asturii, coraz bardziej galicyjski klimat. Kończą się góry, zaczynają silniejsze opady i typowy, wiejski widok zielonych pastwisk. Wysokości ubywa, za to ludzi stopniowo przybywa, bo w tym rejonie zaczynają się schodzić różne drogi Camino.
Zmienia się też dynamika na szlaku. W Melide Camino Primitivo łączy się z Camino Francés, a w Arzúa spotykają się już trzy drogi, razem z Camino del Norte. Po samotniejszej, dzikiej Asturii to zupełnie inne doświadczenie — więcej ludzi, więcej energii, inny rytm. Ale o tym później.
Lugo samo w sobie okazało się miejscem wyjątkowym. To jedno z najlepiej zachowanych rzymskich miast w Hiszpanii, otoczone w całości murami z czasów Imperium Rzymskiego, które do dziś można obejść dookoła. Pod podłogą w recepcji naszego hotelu zachował się fragment rzymskiej ulicy, a historia dosłownie wychodzi tu spod ziemi. Zwiedzaliśmy, ile się dało — a było co.
Szczególne wrażenie zrobiła na nas katedra w Lugo — Catedral de Santa María, romańsko-gotycka świątynia wpisana na listę UNESCO. Surowa z zewnątrz, ciężka w formie, bez nadmiaru zdobień, ale w środku niezwykle skupiona i monumentalna. To jedno z nielicznych miejsc na świecie, gdzie Najświętszy Sakrament jest wystawiony przez całą dobę, co nadaje temu wnętrzu wyjątkowy, niemal namacalny wymiar duchowy. Czuć tam ciszę, powagę i coś bardzo pierwotnego — jakby czas zwalniał jeszcze bardziej niż na szlaku.
I właśnie wtedy wydarzyło się coś, czego zupełnie się nie spodziewaliśmy.
Podczas pobytu w Lugo doszło do dużego blackoutu — prąd został odcięty na całym Półwyspie Iberyjskim. Najpierw zgasło światło. Chwilę później zaczęły padać sieci komórkowe, jedna po drugiej. Nasza, dzięki przełączaniu się między dostępnymi sieciami, działała najdłużej, więc zdążyliśmy dać znać bliskim, że przez jakiś czas nie będzie z nami kontaktu. To było doświadczenie bardzo mocne, wręcz symboliczne — jakby Camino na chwilę wyłączyło wszystkie bodźce.
Miasto zaczęło się zatrzymywać. Sklepy automatycznie się zamykały — kasy elektroniczne przestały działać. Restauracje, które gotowały na gazie, były na wagę złota. I wtedy po raz kolejny doceniliśmy nawyki kryzysowe: gotówka naprawdę jest przyjacielem. Dzięki temu mogliśmy spokojnie zjeść i nie martwić się o podstawowe rzeczy.
Ten blackout, paradoksalnie, pozwolił nam się naprawdę odciąć. Bez prądu, bez sieci, bez informacji. Po powrocie do hotelu po prostu zapadliśmy w drzemkę. Głęboką, spokojną. Taki reset, jakiego nie da się zaplanować.
Noclegi:
Albergue Cantábrico Fonsagrada — 45 € za pokój dwuosobowy
Lugo — Sercotel EsteOeste (rzymski motyw, fragment ulicy z czasów Imperium Rzymskiego pod podłogą recepcji)
Od Lugo do samego Santiago trasa jest już zdecydowanie łagodniejsza: leśna lub asfaltowa, bez trudnych podejść. Jest przewidywalna, bez niespodzianek. Widoki skromne, lecz nie powalające. Nie zostaną w głowie na lata, po prostu takie przyjemniaczki. To jeden z tych etapów, kiedy możesz pozwolić nogom i myślom odpocząć. Po dzikiej Asturii i galicyjskich stromiznach w Lugo to była lekka zmiana tempa, trochę jak głęboki oddech.
Warto jednak uważać na jedną rzecz: pierwszy wodopój pojawia się dopiero po 15 km, a pierwszy bar dopiero po 20 km. W samej Laboreira (nasz nocleg) sklepu nie ma w ogóle, więc lepiej zaplanować jedzenie wcześniej — albo w Ferreira, albo właśnie w tym pierwszym barze po 20 km. My trochę żałowaliśmy, że nie ogarnęliśmy zakupów zawczasu. To jedna z tych lekcji Camino — planowanie proste, ale kluczowe. Małe rzeczy potrafią zrobić dużą różnicę, szczególnie kiedy temperatura rośnie i nogi domagają się paliwa.
Gdy dotarliśmy na miejsce, powietrze wokół pachniało miętą. Chciało się czegoś innego niż woda, więc zerwaliśmy kilka liści i postanowiliśmy zaparzyć napar. Ale że nie pomyśleliśmy, że polnej mięty nie wolno gotować zbyt długo, napar rozgotował się i smakował… jak trawa. Cała sytuacja była zabawna, ale w tym drobnym incydencie było coś typowo Camino: małe, codzienne doświadczenie, które zostaje w pamięci bardziej niż kolejne kilometry. Pachnąca mięta, spokój albergue i świadomość, że jesteśmy tu tylko my i Camino, tworzyły idealną chwilę na zatrzymanie się i oddech.
Nocleg:
Albergue Merlín – 15 € za osobę
Oferuje: nocleg, w pełni wyposażoną kuchnię, pranie za 2 €
Nowiutka, świeżutka albergue, otwarta w tym roku. Trafiliśmy tam jako jedyni goście — pewnie dlatego, że gospodarze nie zdążyli jeszcze dodać obiektu do aplikacji i mało kto o nim wie. Kuchnia wyposażona świetnie, aż szkoda było patrzeć, że nic w niej nie mamy, bo w okolicy — dosłownie — zero sklepów. Najbliższy około 15 km dalej. Sama lokalizacja względem Camino super: tuż przy szlaku, 3 km za Ferreira, cicho, spokojnie, bardzo wygodnie, zapewnia dużo prywatności.
Podczas marszu mijaliśmy te charakterystyczne drewniane spichlerze na betonowych nóżkach – hórreos, które od wieków stoją w Asturii i Galicji. Konstrukcja na podwyższeniu chroniła ziarno przed gryzoniami i wilgocią, a dziś wiele z nich jest już tylko symbolem tradycji.
Trasa prowadzi przez Melide, czyli słynną „stolicę ośmiornicy”. To właśnie tutaj wszyscy polecają spróbować tradycyjnej pulpo a la gallega. My jednak byliśmy już po kilku porcjach na trasie i… zwyczajnie mieliśmy dość. Zamiast kolejnej ośmiornicy wybraliśmy więc rewelacyjne tosty w Jaracanda Café Raciones — solidna porcja, cena 8 €, smak naprawdę satysfakcjonujący. Adres: Rúa Otero Pedrayo 12, Melide.
Po zakupach w Carrefour, który znajdował się tuż naprzeciwko naszego noclegu, mogliśmy w końcu ugotować coś po swojemu. Wspólnie przygotowaliśmy chilli con carne, które smakowało wyjątkowo po całym dniu wędrówki. Było trochę zabawy w improwizowane gotowanie, trochę satysfakcji z samodzielnie przyrządzonego posiłku i dużo śmiechu przy wspólnym stole. To właśnie takie momenty sprawiają, że Camino staje się nie tylko podróżą, ale też wspólną codziennością w drodze.
Nocleg:
Los Tres Abetos w Arzúa – 19 € za osobę
Miejsce prowadzone przez Niemców, i rzeczywiście widać tu niemieckie podejście: porządek musi być. Największy plus to sposób, w jaki zaprojektowane są przestrzenie sypialniane — nawet w dormach każdy ma poczucie prywatności.
Rezerwacja minimum 3 dni wcześniej to must, bo miejsce jest naprawdę popularne i szybko się zapełnia. Jeśli planujesz nocleg w Arzúa, to bez wahania polecamy właśnie to miejsce.
Krótka i łatwa trasa, głównie przez lasy i spokojne ścieżki. Bez podejść, bez fajerwerków.
Już od rana szlak był naprawdę tłumny – Camino zaczynało tracić swój dziki klimat, robiło się trochę jarmarcznie. Mimo to wstąpiliśmy na poranną kawę z cynamonem do cudownej kawiarenki. Właściciel przywitał nas z uśmiechem, pełen gościnności – taki moment, który sprawia, że nawet tłum pielgrzymów nie przesłania uroku drogi.
Nocleg: Albergue O Trisquel – 20 € – duże, masowe, z normalnymi łóżkami, czystymi łazienkami i kuchnią.
Plusem jest świetna lokalizacja blisko sklepów i restauracji, ale na tle wcześniejszych albergue, jak A Fonsagrada czy Los Tres Abetos, wypada przeciętnie.
Był 1 maja, większość sklepów zamknięta, więc trochę improwizowaliśmy z zakupami – coś udało się kupić na pobliskiej stacji benzynowej. Potem poszliśmy do restauracji i zamówiliśmy zestaw pielgrzyma, a w nim… dwie butelki lokalnego wina. To nie przypadek ani przesada. Wino w takich zestawach ma długą tradycję – pielgrzymi od wieków dzielili się nim przy posiłkach, to był element rytuału i gościnności szlaku. Smakowało wspaniale, a przy tym przypominało, że Camino ma swoje historie, które wciąż żyją w tych gestach.
W albergue dużo przestrzeni wspólnej – kanapy, stoły, więc rozłożyliśmy się z kartami i trochę pośmialiśmy, odpoczywając po całym dniu.
Łatwy odcinek, ale tłumy – szliśmy w majówkę, więc szlak pełen był turystów, głównie z Francji i Hiszpanii. Atmosfera zrobiła się mocno jarmarczna, Camino traciło swój spokojny klimat, wszystko stało się trochę chaotyczne i komercyjne.
Nocleg: Monte do Gozo – duży kompleks z restauracjami, 2-osobowy pokój – 60 €.
Uwaga: dawne polskie albergue zostało zamknięte; obecnie działa jako schronisko dla uchodźców. Aktualne noclegi najlepiej rezerwować przez Booking.
Mieliśmy przygodę z pogodą – wyruszyliśmy do pobliskiego marketu po jedzenie, zabierając najcenniejsze rzeczy do plecaków, w tym drona, bo słyszeliśmy o kradzieżach. Nagle oberwały się chmury – ulewa totalna, nie wzięliśmy płaszczy, więc zmokliśmy do suchej nitki. Nie było opcji taksówki, a do albergue było daleko. Trochę przeczekaliśmy pod daszkiem u kogoś na schodach, a w pierwszym oknie pogodowym pobiegliśmy do albergue – przemoknięci, ale szczęśliwi, bo dron cały i bezpieczny.
Monte do Gozo, mimo tłumów, ma też swoje momenty – z góry widać Santiago, co dodaje poczucia, że cel już blisko. Ta mieszanka adrenaliny, zmęczenia, deszczu i pierwszego widoku katedry sprawia, że ten dzień zapamięta się inaczej niż inne, spokojne odcinki.
To były jedne z tych ostatnich kilometrów, które czuło się całym ciałem i głową. Z Monte do Gozo, miejsca słynnego jako „Wzgórze Radości” — bo to właśnie stąd pielgrzymi od setek lat pierwszy raz widzą trzy wieże katedry w Santiago i zaczynają krzyczeć z ulgą i emocji, że cel już blisko — zostawiliśmy sobie tylko 5 km.
Trasa krótka i łatwa, ale pełna napięcia. Po tylu dniach każdy krok miał ciężar znaczenia. I choć nogi już znały rytm, to w głowie był miks radości, przypływów wspomnień i tej jednej myśli: zaraz się skończy.
Planując, chcieliśmy dojść bez stresu, z czasem na chwilę oddechu, ale też na to, co najważniejsze — Mszę Pielgrzyma, która w katedrze odbywa się codziennie o 12:00. To w czasie tej mszy, jeśli akurat trwa i można ją zobaczyć, używa się słynnego Botafumeiro — ogromnego, wiekowego kadzidła, które w średniowieczu służyło m.in. do oczyszczania powietrza wypełnionego zapachem tysięcy pielgrzymów, a dziś symbolicznie rozprowadza wonny dym nad wiernymi podczas modlitwy. Mechanizm i samo widowisko są jak rzut historii prosto w tu i teraz — ogromne kadzidło buja się na linach, a dym wypełnia katedrę, jakby oczyszczając nie tylko powietrze, ale i umysły tych, którzy dotarli tutaj po setkach kilometrów.
Katedra św. Jakuba jest miejscem, które przyciąga pielgrzymów od wieków – od IX wieku, kiedy odkryto tu relikwie apostoła. Przez setki lat doprowadzali swoje drogi tutaj, niezależnie od powodów. To właśnie tu, za ołtarzem, można wejść i dotknąć posągu św. Jakuba – wielu pielgrzymów wspomina, że dotyka się go na znak zakończenia wędrówki, jakby potwierdzając sobie, że naprawdę dotarli. Wokół tej statuy tworzą się kolejki, bo dotyk dłoni dziesiątek tysięcy ludzi zostawił ślady na marmurze.
Udało nam się wejść na Mszę Pielgrzyma o 12:00 i poczuć to na własnej skórze — to było jak kulminacja wszystkiego, co przeszliśmy: zmęczenia, radości, kryzysów i śmiechu. Msza nie była tylko ceremonią — była wielkim wspólnym oddechem wszystkich, którzy tu przyszli, niezależnie od tego, skąd wyszli.
Po mszy, kiedy wyszliśmy na plac, spojrzeliśmy na monumentalne fasady katedry, kamienie które widziały tyle historii, poczucie spełnienia było namacalne. Wyrobiliśmy także certyfikat przejścia Camino Primitivo, który dostaje się na potwierdzenie tego, że się przeszło — fizycznie i mentalnie — te kilometry drogi.
Nocleg:
Hotel Praza Quintana – 700 PLN
Wygodny, vis‑à‑vis katedry — idealny po całej wędrówce, bo kiedy jesteś już tutaj, ostatnią rzeczą, jakiej chcesz, jest biec gdzieś daleko. Chcesz po prostu być w tym miejscu, gdzie Twoja droga się skończyła i gdzie historia pielgrzymów miesza się z Twoją własną.
Na co się nastawialiśmy, wyruszając w podróż?
Przede wszystkim na reset – od pracy, przebodźcowania, po prostu głowa miała odpocząć. Idąc przez dwa tygodnie, masz sporo czasu na „nicnierobienie” i refleksje. O tym właśnie chodzi w Camino – daje przestrzeń. Na rozmowę, na ciszę, na przemyślenie pewnych spraw, na totalny reset. Masz po prostu przestrzeń. A to, że lubimy trekkingi, to swoją drogą. 
Najbardziej rozczarowującym momentem okazały się jednak odcinki od Arzúa do Santiago de Compostela, czyli de facto trzy ostatnie dni wędrówki. Po przyzwyczajeniu się do pięknych, górzystych krajobrazów Asturii, deszczowa i pełna ludzi Galicja zrobiła na nas mocne wrażenie. Być może fakt, że i Hiszpanie, i Francuzi (czyli przeważająca część pielgrzymów) obchodzili majówkę razem z Polakami, przyczynił się do tłumów, które napotkaliśmy przez te ostatnie dni.
Szybka refleksja: w końcowych etapach Camino, mijając setki, a nawet tysiące ludzi na szlaku, czuliśmy się bardziej samotni, niż mijając dwie, trzy osoby dziennie na jego początku. W tłumie po prostu znikasz, jesteś jednym z wielu. Nikt już nie pozdrawia Cię radośnie „Buen Camino”, ani nie zwróci uwagi, gdy obetrze Cię lewy but. Czujesz mniejszą obecność, uważność, jedność.
Na Camino najważniejsza jest droga, nie cel. [Mama Małgosia – mama Werki]
Uczysz się bycia samemu, choć w otoczeniu innych. [Mama Małgosia – mama Werki]
Zbłądzenia – droga jest doskonale oznakowana; w korespondencji z obecnymi GPS-em i aplikacjami naprawdę ciężko się zgubić.
Rozszerzenia poszukiwań noclegów – rozszerz poszukiwania nie tylko o blogi podróżnicze, ale też aplikacje (Camino love, Camino ninja, no i Google maps!)
Hospitales – wcale nie jest takie straszne! Faktycznie, są strome podejścia. Ale jeśli skrócisz sobie odpowiednio wędrówkę i ją zaplanujesz z głową, nie jest aż tak przerażająca. Poniekąd przypomina trasę na Morskie Oko, ale bez WC, aromatycznych knajpek, bez asfaltu, bez Morskiego Oka i idąc samymi skrótami i wzdłuż izohips 🙂 No i nieporównywalnie lepszymi widokami. Hospitales jest odrobinę bardziej “dzikie”.
Woda – zawsze miej przy sobie przynajmniej 1–1,5 l, zwłaszcza na dłuższych odcinkach jak Hospitales. Nie wszystkie odcinki mają źródła wody ani bary, a upał czy wiatr potrafią wyssać energię szybciej, niż myślisz. My wzięliśmy ze sobą butelki z filtrem Lifestraw – genialna sprawa, bo nawet jeśli trafisz na strumień czy źródełko, masz pewność, że woda jest zdatna do picia.
Przekąski – orzechy, gorzka czekolada, suszone owoce… takie rzeczy są złotem, kiedy sklepów brak, a nogi same domagają się energii. Na Hospitales te drobne przekąski ratują życie.
Płaszcz przeciwdeszczowy / lekka kurtka – pogoda w Asturii i Galicji potrafi zmienić się w minutę. My kilka razy trafiliśmy na rzęsisty deszcz z wiatrem i wtedy lekka, składana kurtka była jak tarcza. Nawet jeśli idziesz w maju, nie lekceważ mokrej chmury.
Buty i skarpety – nieobcierające, dobrze rozchodzone buty trekkingowe (najlepiej o 1–2 rozmiary większe niż normalny rozmiar stopy, bo podczas marszu stópki puchną). My wzięliśmy wełniane skarpety: 2 pary grubszych do codziennej wędrówki, które dzięki swojej grubości chroniły przed otarciami i bólem palców przy schodzeniu, oraz jedną cieńszą, bez wzmocnień, jako przebranie w albergue. Takie połączenie sprawdza się idealnie i daje komfort zarówno na szlaku, jak i w odpoczynku.
Apteczka – tu warto rozbić na konkretne rzeczy: plastry różnych rozmiarów, gaza, maść na otarcia, Octenisept lub inny środek do dezynfekcji ran, środki przeciwbólowe (paracetamol/ibuprofen), może tabletki na ból brzucha, jeśli przewidujesz ciężkie posiłki, a do tego bandaż elastyczny i coś na odciski typu Compeed. Mała apteczka waży niewiele, a daje spokój ducha.
Powerbank – niby wszędzie w albergue są gniazdka, ale nie zawsze jest ich wystarczająco. Telefon przydaje się nie tylko do GPS-u, ale też kontaktu z noclegami i robienia zdjęć. My mieliśmy dwa duże powerbanki, bo oprócz telefonu ładowaliśmy też baterie do drona.
Cierpliwość i otwarty umysł – deszcz, tłumy, zmęczenie, czasem wkurzająca pogoda… wszystko to część Camino. Traktuj to jak element przygody, bo w końcu chodzi o to, żeby poczuć drogę, a nie tylko dojść do celu.
Copyright © 2025 Jakub Chodorowski
